Er is de kleine bubbel met je vrienden en familie, de middelgrote bubbel die bestaat uit je gemeenschap en omgeving, en de grote bubbel, je cultuur en land.
Ik woonde het grootste deel van mijn leven in de Verenigde Staten en vond het het geweldigste land ter wereld. Dat vind ik nog steeds. Maar geweldig betekent niet altijd het beste, of het beste voor jou.
Volgens mij leven de meesten van ons doorgaans in bubbels van verschillende grootte. Er is de kleine bubbel van vrienden en familie, de middelgrote bubbel van je gemeenschap en woonplaats en de grote bubbel van je cultuur en land. Maar er is een nog grotere bubbel, de hele wereld. Eigenlijk zou ik die niet eens als bubbel omschrijven. Ik zou haar juist de antibubbel noemen.
Ervaringen buiten mijn bubbels voeden me voortdurend met nieuwe prikkels. Door reizen en in het buitenland wonen word je ondergedompeld in allerlei gezichtspunten en daardoor verrijkt. Er zijn culturen die veel ouder zijn dan de onze in Amerika, en er valt veel te leren. Ik heb mezelf altijd als nieuwsgierig gezien: snel verveeld, steeds vooruitkijkend en nooit tevreden met stilstaan. Ervaringen buiten mijn bubbels voeden me voortdurend met nieuwe prikkels. Ze dwingen je opnieuw te leren, je aan te passen en te veranderen. Verandering is goed.
Ik woon nu ruim een jaar in Slowakije en hou van deze plek. Het is niet perfect, maar perfect hoef en wil ik niet. Buiten de bubbel stappen betekent iets nieuws vinden. Ik wil anders, en Slowakije heeft dat volop. De mensen hebben een lange geschiedenis en een trotse cultuur. Het eten vind ik heerlijk. Toen ik aankwam was zelfs een supermarktbezoek een groot avontuur. Welk chocolademerk is dit? Wat is dat voor dessert? Waarom verkoopt Lays die vreemde chips met ‘zomersalade’-smaak? Wat voor ananas is dat? De eerste keer kocht ik een beetje van alles. Ik heb nog steeds niet alles geprobeerd en word nog steeds enthousiast van iets nieuws.
Ik ben inmiddels wat gewend en sommige dingen worden routine. Ik koop rožky, broodjes die wat op hotdogbroodjes lijken en die Slowaken met boter, zout en soms radijsjes eten. Minstens één keer per week maak ik goulash met knedľa, een soort gestoomd brood of knoedel. Ik koop melk in kartonnen pakken die pas na openen gekoeld hoeft te worden. De eieren zijn hier beter: diep oranje dooiers met een rijke smaak. Varkensvlees en kip zijn de basis. Rundvlees is duur en moeilijk te vinden. Dat mis ik. Ook andere Amerikaanse dingen mis ik, zoals een simpel pak Mac & Cheese, dat hier niet te vinden is. Niet alles is beter. De post is vreemd. Alles doet er lang over, en bij aankomst krijg ik een vreemd geel briefje in mijn kleine brievenbus. Daarmee moet ik naar het postkantoor en lang in de rij staan om het op te halen. Er zijn wel zeer betaalbare koeriers. Zo heb ik meubels laten bezorgen.
Een eerlijk beeld van zorg in een sociaal stelsel: als Amerikaan hoorde ik van links dat universele zorg de heilige graal is, en van rechts dat het het slechtste idee ooit is. Mijn ervaring? Een beetje van beide, maar vooral veel beter. De waarheid: als je een arts of tandarts nodig hebt, wordt het geregeld en hoef je je geen zorgen te maken. Artsen hier zijn zeer deskundig, hebben moderne apparatuur en gebruiken de nieuwste behandelingen. Mijn tandarts bestelde zelfs een speciale BPA-vrije polymeervulling uit Frankrijk. Mijn arts kende zeldzame bijwerkingen van mijn medicijnen die mijn Amerikaanse artsen nooit noemden. Goed dus, maar er is één nadeel: wachtrijen. Je kunt geen afspraak maken. Je gaat naar de praktijk en wacht. Soms staat de hele ruimte vol mensen en moet je uitzoeken wie er aan de beurt is. Toch is het een beter systeem, en ik heb beide ervaren.
Toen ik opgroeide op het platteland in het westen van New Jersey was een auto onmisbaar. Bijna overal in Europa is dat niet zo. Ik reis graag met trein en bus door Slowakije, waar ik ook heen wil. Geen parkeren, files of zelf rijden. Ik kan in de trein slapen, en ik hou van treinen. Slowakije heeft openbaar vervoer goed geregeld. Het is betaalbaar: mijn maandkaart kost minder dan $30, en daarmee reis ik zo vaak als ik wil met bus en tram door heel Bratislava. In de spits kan het druk en krap zijn, maar meestal is het geweldig.
Slowaken denken daar anders over, en ik weet niet waarom. Volgens mij sluipt de Amerikaanse cultuur binnen en ‘willen’ ze gewoon auto's. Velen hebben die ook, heel mooie, maar ‘nodig’ hebben ze ze niet. Vergeet je stereotypen over Oost-Europa: de meeste kloppen niet, in elk geval niet meer, vooral niet in Slowakije met een van Europa's snelst groeiende economieën. Als Amerikaan die eindeloos bezig was met registratie, keuringen, verzekering, benzine, parkeren, files en vermoeid rijden kan ik zeggen: werkend openbaar vervoer is een geschenk uit de hemel. En beter voor het milieu.
…Slowaken zijn buitenmensen. Ze houden van wandelen, tuinieren en de natuur.
Over het milieu gesproken: Slowaken verspillen weinig. Je moet wennen aan zelf boodschappentassen meenemen. Je krijgt ze niet. Dat dwingt iedereen tot hergebruik, en ik ben ervan gaan houden. Mijn schoonmoeder bewaart alle bakjes, vooral glazen potten voor haar jaarlijkse inmaak, met dille en komkommers uit haar tuin. Ze maakt de beste augurken die ik ooit heb gegeten.
Over tuinieren gesproken: Slowaken zijn buitenmensen. Ze houden van wandelen, tuinieren en natuur. Vreemd misschien voor een cultuur die vooral in betonnen flats woont, maar nu wordt het interessant. Veel Slowaken hebben een tuin aan de rand van hun stad of dorp. Naast hun kleine appartement hebben ze een stuk grond, meestal met een huisje, waar ze uren ontspannen, barbecueën en tuinieren. Ik hou ervan. Het is een van de dingen die me het meest aan Slowaken bevalt. Hun verbondenheid met de natuur is zo sterk dat ze een eigen stukje grond maken om van de zon te genieten.
Rond Kerstmis zijn er plekken die ze kerstmarkten noemen, waar allerlei lekkernijen worden verkocht. Er is kruidige warme kerstwijn, warm kaneelgebak, allerlei handgemaakt werk en veel eten, allemaal Slowaakse specialiteiten. Een van mijn favoriete gerechten is eend. Eend is duur in de Verenigde Staten, maar hier niet. Dat maakt het gebrek aan rundvleesproducten bijna goed.
Slowakije heeft veel hoogopgeleide jonge professionals. Internationale bedrijven hebben dat gezien en maken gebruik van betaalbare arbeidskrachten. Slowaken werken hard en zijn volgens mij onderbetaald. Misschien is dat juist waarom zoveel internationale bedrijven hierheen verhuizen. Het verklaart ook de enorme economische groei voor zo'n klein land. Het kapitalisme staat hier nog in de kinderschoenen, maar krijgt stevige wortels. Ik hoop alleen dat ze niet zo zelfgenoegzaam worden als sommige Amerikanen.
Er zijn nog overblijfselen van het oude communisme. Ik noemde de universele zorg, maar dat vind ik meer een socialistisch idee. Er zijn ook lunchbonnen. Alle werkgevers geven ze. Je gebruikt ze in restaurants, kantines of supermarkten. Het is geweldig om rond lunchtijd naar buiten te lopen, rond te kijken, een eetplek te kiezen en het ‘dagmenu’ te bestuderen.
Die dagmenu's zijn vooral voor werkenden bedoeld. Een beetje als de schoolkantine, maar het eten is echt goed en je kunt uit 3-5 gerechten en een soep kiezen.
O ja, soep! Slowaken moeten bij elke maaltijd soep hebben, en ze maken geweldige soepen. Je kunt net zo goed naar een Chinees restaurant en je lunchbon gebruiken. Je kiest zelf. Ik vind het leuk en een fantastisch idee; als Amerikaan moest ik er eerst alleen even aan wennen.
McDonald’s en KFC zijn er ook, maar gelden als een dure verwennerij. Eerlijk: geef je liever meer geld uit aan fastfoodtroep of eet je een huisgemaakte Slowaakse maaltijd in een goed restaurant? In Amerika is het omgekeerd: fastfood is goedkoop en restauranteten duurder. Ik weet niet of Slowaken beseffen hoe goed ze het hebben. Maar misschien zeggen ze hetzelfde over mij, een vreemde Amerikaan die volop van hun cultuur geniet.
